स्वतन्त्र समाचार सेवा / INS 
आज भाद्र शुक्ल तृतीया तिथिमा नेपालभरि हिन्दु महिलाहरूले हरितालिका तीज पर्व धुमधुमसँग मनाइरहेका छन्। यो पर्व महिलाहरूको लागि विशेष महत्त्वपूर्ण छ, जसमा व्रत बस्ने, नाचगान गर्ने र भगवान् शिव तथा पार्वतीको पूजा गर्ने परम्परा छ। देशका विभिन्न भागहरूमा महिलाहरू रातो सारी लगाएर, गरगहना सजिएर मन्दिरहरूमा भेला भएका छन् भने घरघरमा दर खाने र उत्सव मनाउने क्रम चलिरहेको छ। यो वर्ष पनि पशुपतिनाथ मन्दिरमा दर्शनार्थीहरूको ठुलो भीड लागेको छ, जहाँ विशेष व्यवस्था गरिएको छ।
हरितालिका तीज हिन्दु धर्ममा मनाइने एक प्रमुख पर्व हो, जसलाई विशेष गरी महिलाहरूले मनाउँछन्। यो पर्व भाद्र महिनाको शुक्ल पक्षको तृतीयामा पर्छ। ‘हरितालिका’ शब्द संस्कृतबाट आएको हो, जसमा ‘हरि’ भनेको भगवान् विष्णु वा शिवलाई बुझिन्छ भने ‘तालिका’ भनेको अपहरण वा साथीहरूले लुकाउने भन्ने अर्थ लाग्छ। यो पर्व देवी पार्वतीले भगवान् शिवलाई पति प्राप्त गर्न गरेको तपस्यासँग जोडिएको छ। महिलाहरूले यो दिन निर्जला व्रत बस्छन्, जसमा पानीसमेत नखाई उपवास गर्ने चलन छ। विवाहित महिलाहरूले आफ्नो पतिको दीर्घायु र सुखी दाम्पत्य जीवनको कामना गर्दै व्रत बस्छन् भने अविवाहित महिलाहरूले राम्रो वर प्राप्तिको लागि पूजा गर्छन्। यो पर्व नेपालमा मात्र होइन, भारतका उत्तरी भागहरूमा पनि मनाइन्छ, तर नेपालमा यसको सांस्कृतिक महत्त्व अझ बढी छ।
हरितालिका तीज मुख्य रूपमा हिन्दु महिलाहरूद्वारा मनाइन्छ। नेपालमा यो पर्व महिलाहरूको लागि सार्वजनिक बिदा हुन्छ, जसले गर्दा कार्यरत महिलाहरू पनि सहजै भाग लिन सक्छन्। यो पर्व विशेष गरी नेपाली हिन्दु समुदायमा प्रचलित छ, तर विभिन्न जाति र क्षेत्रका महिलाहरूले यसलाई मनाउँछन्। ब्राह्मण, क्षेत्री, नेवार, थारु लगायतका समुदायमा यो पर्वको विशेष महत्त्व छ। पुरुषहरूले पनि यसमा सहभागी हुन्छन्, तर मुख्य भूमिका महिलाहरूको हुन्छ। यो पर्वले महिलाहरूलाई आफ्ना दुःख-सुख साटासाट गर्ने अवसर दिन्छ, जसले गर्दा यो सामाजिक एकताको प्रतीक पनि बनेको छ। अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा पनि नेपाली डायस्पोराले यो पर्व मनाउँछन्, जस्तै थाइल्यान्डमा बसोबास गर्ने नेपाली महिलाहरूले यस वर्ष पनि विशेष कार्यक्रम आयोजना गरेका छन्।
हरितालिका तीजको उत्सव चार दिनसम्म चल्छ, जसमा द्वितीया तिथिदेखि पञ्चमीसम्म विभिन्न क्रियाकलाप हुन्छन्। पर्वको अघिल्लो दिन ‘दर खाने’ परम्परा छ, जसमा महिलाहरूले मिष्ठान्न भोजन ग्रहण गर्छन्। मुख्य दिन तृतीयामा महिलाहरू निर्जला व्रत बस्छन्। बिहानै उठेर स्नान गरेपछि रातो वस्त्र धारण गर्छन्, गरगहना लगाउँछन् र शिव-पार्वतीको मूर्ति वा चित्रको पूजा गर्छन्। पूजामा फलफूल, दूध, दही, घिउ आदि चढाइन्छ। दिउँसो महिलाहरू साथीभाइसँग भेला भएर तीजका गीत गाउँछन्, नाच्छन्। यी गीतहरूमा महिलाहरूका दुःख, पीडा, प्रेम र सामाजिक मुद्दाहरू प्रतिबिम्बित हुन्छन्। साँझमा व्रत तोड्ने र फलाहार गर्ने चलन छ। देशभरका शिव मन्दिरहरूमा विशेष भीड लाग्छ, जसमा पशुपतिनाथ, स्वयम्भूनाथ जस्ता ठाउँहरू प्रमुख छन्। यो वर्ष पशुपतिनाथमा सुरक्षा, स्वयंसेवक र प्रसाद वितरणको विशेष व्यवस्था गरिएको छ। नाचगानमा परम्परागत बाजाहरू जस्तै मादल, सारङ्गी प्रयोग हुन्छन्। आधुनिक समयमा भने तीजका गीतहरूमा पप र रकको प्रभाव देखिन थालेको छ।
हरितालिका तीजको इतिहास पौराणिक कथासँग जोडिएको छ। किंवदन्ती अनुसार, देवी पार्वतीले भगवान् शिवलाई पति बनाउन कठोर तपस्या गरेकी थिइन्। उनका पिता हिमालयले विष्णुलाई ज्वाइँ बनाउन चाहेपछि पार्वतीका साथीहरूले उनलाई अपहरण गरेर जङ्गलमा लुकाए, जसलाई ‘हरितालिका’ भनिन्छ। त्यहीँ पार्वतीले शिवको लागि व्रत बसेकी थिइन् र अन्ततः शिवले उनलाई स्वीकार गरे। यो कथाले दाम्पत्य जीवनको पवित्रता र भक्तिको महत्त्व दर्साउँछ। सांस्कृतिक रूपमा यो पर्व महिलाहरूको सशक्तीकरणको प्रतीक हो। तीजका गीतहरूमा महिलाहरूले आफ्ना पीडा व्यक्त गर्छन्, जसले सामाजिक परिवर्तनको लागि आवाज उठाउँछ। नेपालमा यो पर्व सदियौँदेखि मनाइँदै आएको छ, जसले नेपाली संस्कृतिको विविधता झल्काउँछ। यो पर्वले आत्मिक शुद्धता, दाम्पत्य सुदृढीकरण र प्रकृतिसँगको सन्तुलनलाई जोड दिन्छ। यसले महिलाहरूलाई सामूहिक रूपमा उत्सव मनाउने अवसर दिन्छ, जसले लैङ्गिक समानताको सन्देश पनि बोकेको छ।
आधुनिक समयमा तीजलाई पर्यावरणीय सन्तुलनसँग जोडेर मनाउने प्रयास भइरहेको छ, जसमा प्लास्टिक मुक्त उत्सवको अवधारणा अगाडि सारिएको छ। विभिन्न सङ्घसंस्थाले तीज उत्सव कार्यक्रमहरू आयोजना गरेका छन्, जसमा नृत्य, सङ्गीत र सांस्कृतिक प्रदर्शनहरू छन्। तर, केही आलोचकहरूले तीजमा बढ्दो व्यवसायीकरण र दर खाने परम्परालाई करजस्तो बनाइएको भन्दै चिन्ता व्यक्त गरेका छन्। यसका बाबजुद यो पर्व नेपाली महिलाहरूको पहिचान र उत्साहको प्रतीक बनेको छ।
हरितालिका तीजले नेपाली समाजमा महिलाहरूको भूमिकालाई मजबुत बनाउँछ। यो पर्वले भक्ति, संस्कृति र सामाजिक एकताको सन्देश दिन्छ। आउँदा वर्षहरूमा पनि यो पर्वले नयाँ पुस्तालाई आकर्षित गर्दै जानेछ।
श्रोत: आइएनएस-स्वतन्त्र समाचार
स्वतन्त्र समाचार सेवा / INS का अन्य पोस्टहरु:
- ऐतिहासिक निर्वाचन सम्पन्न: प्रधानमन्त्रीद्वारा नेपाली जनता र सरोकारवालाको प्रशंसा
- मतगणना सुरु हुँदै : १६५ क्षेत्रमा निर्वाचन अधिकृतको कार्यालयमा गणना
- मतदान सकियो, मतगणना तयारी : काठमाडौंका १० क्षेत्रमा यी स्थानमा गणना
- प्रतिनिधिसभा सदस्य निर्वाचन २०८२: देशभर उत्साहजनक रूपमा मतदान सम्पन्न, करिब ६० प्रतिशत मत खस्यो
- देशभर शान्तिपूर्ण रूपमा मतदान
- किरियापुत्रीद्वारा मतदान
- राष्ट्रपति र उपराष्ट्रपति मतदानमा सहभागी भएनन्
- काठमाडौँका १० वटै निर्वाचन क्षेत्रमा शान्तिपूर्ण मतदान जारी
- पुन सञ्चालनमा आयो : इजरायलको मुख्य विमानस्थल
- १०७ वर्षीय रावतले गरे मतदान
