जेनजीको आन्दोलनले भारतमा मोदीलाई झुकाउन सफल: अब के हुन्छ?

एक दशकभन्दा बढी समयदेखि भारतका नेता नरेन्द्र मोदी राजनीतिक रूपमा अपराजित जस्तै देखिँदै आएका थिए। विपक्षीहरूलाई रणनीतिक रूपमा पछाडि पार्दै, सार्वजनिक बहसहरूमा आफ्नो वर्चस्व जमाउँदै र विश्वकै सबैभन्दा ठुलो लोकतन्त्रमा असहमति र विरोधका आवाजहरूलाई दबाउँदै उनले सरकार चलाउँदै आएका थिए।

तर, गत साताको अन्तमा अनलाइनमार्फत सुरु भएको र भर्खर केही हप्ता मात्र पुरानो भएको युवाहरूको एउटा आन्दोलनले मोदी र उनको सरकारलाई यस्तो झट्का दियो, जुन उनी विरुद्ध लामो समयदेखि सङ्घर्षरत मूलधारका विपक्षी राजनीतिक दलहरूले पनि दिन सकेका थिएनन्: उनीहरूले मोदी सरकारलाई पछाडि हट्न बाध्य पारिदिए।

केही दिनदेखि हजारौँको सङ्ख्यामा रहेका जेनजी, नयाँ पुस्ताका प्रदर्शनकारीहरू राजधानी नयाँ दिल्लीका सडकमा ओर्लिएका थिए। व्यङ्ग्यात्मक रूपमा “ककरोच जनता पार्टी” (सिजेपि) नाम दिइएको यस आन्दोलनको मुख्य माग विश्वविद्यालयको प्रवेश परीक्षाको प्रश्नपत्र लिक हुनुमा जिम्मेवार व्यक्तिहरूमाथि कारबाही र जवाफदेहिता थियो। विद्यार्थीहरूका अनुसार प्रश्नपत्र लिकका कारण लाखौँ युवाहरूको भविष्यसँग खेलबाड गरिएको थियो। उनीहरूको मुख्य निशानामा थिए शिक्षा मन्त्री तथा मोदीका विश्वासपात्र मानिने धर्मेन्द्र प्रधान, जसको कार्यकालमा यो काण्ड भएको थियो।

शनिबार शिक्षा मन्त्री प्रधानले राजीनामा दिएपछि अठारौँ शताब्दीको खगोलीय वेधशाला र यो आन्दोलनको मुख्य केन्द्र बनेको जन्तर मन्तरमा खुसीयाली छाएको थियो। मानिसहरूमा खुसीसँगै केही आश्चर्य पनि थियो। प्रदर्शनकारीहरू सडकमा ओर्लिएर अबेर रातिसम्म नाच्दै, गाउँदै र राष्ट्रिय झण्डा फहराउँदै विजयोत्सव मनाइरहेका थिए। उनीहरूका लागि यो जवाफदेहिता र सामूहिक एकताको ठुलो जित थियो।

सन् २०१४ मा सत्तामा आएयता धेरै नागरिक आन्दोलनहरूलाई दबाउन सफल भएको मोदीको भारतीय जनता पार्टी (भाजपा) का लागि यो एउटा दुर्लभ पराजय वा पछाडि हटाइ थियो। साथै, आफूलाई एक ‘बलियो र शक्तिशाली’ नेताका रूपमा प्रस्तुत गर्दै आएका मोदीको व्यक्तिगत छविमा पनि यसले धक्का पुर्‍याएको छ।

यस सफलताले अन्य मानिसहरूलाई पनि परिवर्तन सम्भव छ भन्ने विश्वास दिलाएको देखिन्छ। “एक हप्ताअघिसम्म सरकारलाई कुनै प्रकारको सुझाव वा प्रतिक्रिया दिन पनि असम्भव जस्तै थियो,” राजधानीको प्रदर्शन स्थलमा भेटिएका २२ वर्षीय सफ्टवेयर इन्जिनियर अक्षित त्यागीले भने।

“अहिले सबै जना बाहिर निस्किएका छन्… मानिसहरूमाझ एउटा हिम्मत र आत्मबल फैलिएको छ, र उनीहरूले महसुस गरिरहेका छन् कि उनीहरूले वास्तवमै सरकारसँग आफ्ना मागहरू राख्न सक्छन्।”

भारतका छिमेकी मुलुकहरू — श्रीलङ्का, नेपाल र बङ्गलादेश — सबैले हालैका वर्षहरूमा युवा नेतृत्वको ठुलो राजनीतिक हलचल र परिवर्तन प्रत्यक्ष भोगेका छन्।

अब भारतका केही मानिसहरू पनि सोच्दैछन्: के यो तथाकथित ‘ककरोच’ (Cockroaches) आन्दोलनको सफलताले त्यस्तै प्रकारको कुनै ठुलो परिवर्तनको सङ्केत गर्छ, जहाँ युवाहरूमाझ लामो समयदेखि गुम्सिएर रहेको असन्तोष सतहमा आइरहेको छ?

‘यस्तो होला भनेर सोचेकै थिएनौँ’

जन्तर मन्तरमा भेला भएका धेरैजसो युवा प्रदर्शनकारीहरू मोदीको शासनकालमै हुर्केका र बढेका हुन्। यो त्यही समय थियो जहाँ राष्ट्रिय महानता, आर्थिक समृद्धि र राष्ट्रवादी भावनाका ठुला-ठुला आश्वासनहरू दिइएका थिए। ती प्रतिबद्धताहरूले नै उनीहरूको सोच्ने तरिका निर्धारण गरेका थिए र देशको भविष्य तथा त्यसमा आफ्नो भूमिकाबारे ठुला अपेक्षाहरू सिर्जना गरेका थिए।

भारत अझै पनि विश्वमै सबैभन्दा छिटो आर्थिक वृद्धि हासिल गरिरहेका प्रमुख अर्थतन्त्रहरूमध्ये एक हो। मोदीको १२ वर्षको कार्यकालमा पूर्वाधार, प्रविधि र उत्पादन क्षेत्रमा भारी लगानी भएको छ। तर धेरै युवा भारतीयहरू भन्छन्— देशको यो सफलता उनीहरूका लागि अवसरमा रूपान्तरण हुन सकेन।

भारतमा १५ देखि २९ वर्ष उमेर समूहका ३६ करोडभन्दा बढी मानिसहरू छन्, जुन विश्वकै सबैभन्दा कान्छो जनसङ्ख्यामध्ये एक हो। तर, एक हालैको प्रतिवेदनअनुसार २५ वर्ष र सोभन्दा मुनिका लगभग ४०% स्नातक युवाहरू बेरोजगार छन्।

गत मे महिनामा जब सरकारले मेडिकल र डेन्टल कोर्सका लागि लिइने प्रवेश परीक्षाको प्रश्नपत्र लिक भएको र लाखौँ विद्यार्थीले पुनः परीक्षा दिनुपर्ने स्वीकार गर्‍यो, तब लामो समयदेखि गुम्सिएको आक्रोश एकाएक विस्फोट भयो।

यसै आक्रोशलाई सिजेपिले एउटा अभियानको रूप दिने काम गर्‍यो। बस्टन युनिभर्सिटीबाट अध्ययन पूरा गरेका अभिजीत दीपकेले सुरुमा एउटा व्यङ्ग्यात्मक अनलाइन अभियानका रूपमा यसको सुरुवात गरेका थिए। तर छोटो समयमै यो युवा पुस्ताको चिन्ता, रोजगार, सुशासन र अवसरको कमीप्रतिको असन्तोष व्यक्त गर्ने ठुलो माध्यम बन्यो।

“भाजपाका लागि यो निश्चित रूपमा एउटा ठुलो झट्का र धक्का हो,” नयाँ दिल्लीस्थित थिङ्क-ट्याङ्क ‘सेन्टर फर पोलिसी रिसर्च’का राजनीतिक वैज्ञानिक राहुल वर्माले भने। “उनीहरूले समाजमा यस प्रकारको निराशा र चिन्ता निर्माण भइरहेको होला भनेर सायद अनुमानसम्म गरेका थिएनन्।”

सत्तामा रहेको १२ वर्षको अवधिमा भाजपाले धेरै आन्दोलनहरूको सामना गरिसकेको छ— चाहे त्यो देशका ८०% भन्दा बढी नोटहरू रातारात रद्द गर्ने ‘नोटबन्दी’ निर्णयको विरोध होस्, वा विवादित नागरिकता कानुन विरुद्धको प्रदर्शन, वा कृषिसम्बन्धी सुधारको विरोधमा महिनौँसम्म चलेको किसान आन्दोलन नै किन नहोस्।

वर्माका अनुसार ती आन्दोलनहरू नीतिगत वा वैचारिक मतभेदमा आधारित थिए, जसले गर्दा सरकारलाई आफ्ना समर्थकहरूलाई आफ्ना तर्कसहित एकजुट बनाउन सजिलो भएको थियो।

यसको विपरीत, सिजेपि को यो आन्दोलनलाई उनले “प्रशासनिक असफलताद्वारा सञ्चालित पहिलो ठुलो आन्दोलन” भनेर वर्णन गरे, जसलाई नियन्त्रणमा लिन सरकारका लागि निकै गाह्रो भयो।

सामाजिक सञ्जाल: आन्दोलनको मुख्य हतियार

सुरुमा सरकारी अधिकारीहरूले उनीहरूलाई बेवास्ता गर्ने प्रयास गरे। गत महिना एउटा टेलिभिजन अन्तर्वार्तामा पूर्व शिक्षा मन्त्री प्रधानले सिजेपि लाई “आतङ्ककारी समूहको B-टिम” सम्म भनेका थिए।

भारतका मूलधारका टेलिभिजन समाचार च्यानलहरूले यो आन्दोलनलाई खासै प्राथमिकता दिएनन्। यसले गर्दा विद्यार्थीहरू आफैँले यसको समाचार र दृश्यहरू तयार पार्न थाले।

प्रदर्शनकारीहरूले ‘रियल टाइम’ (तत्काल) घटनाक्रमहरूको कभरेज गरे, इन्स्टाग्राम रिलहरू बनाए, भिडियो र मिमहरू सेयर गरे— जसमा प्रायः मोदीमाथि तिखो व्यङ्ग्य र प्रहार हुन्थ्यो। सामाजिक सञ्जाल यो आन्दोलनको प्रत्यक्ष अभिलेख बन्यो, जसले परीक्षा सम्बन्धी एउटा गुनासोलाई राष्ट्रिय बहसको विषय बनाइदियो।

यस सामग्रीको बाढीले थप युवाहरूलाई प्रदर्शनमा ल्याउन मद्दत गर्‍यो र जेनजी माझ परम्परागत मिडियाको घट्दो प्रभावलाई छर्लङ्ग पारिदियो। जबसम्म मूलधारका मिडियाले यसको विस्तृत कभरेज सुरु गरे, त्यति बेलासम्म यो आन्दोलनले जनताको मन जितिसकेको थियो।

जुलाई २० मा आन्दोलनले थप तीव्रता लियो, जब शिक्षा मन्त्रीको राजीनामा माग्दै संसद् भवनतर्फ अघि बढेका हजारौँ प्रदर्शनकारीहरूमाथि प्रहरीले अश्रुग्याँस र लाठीचार्ज गर्‍यो। तर पनि डगमगाउनुको सट्टा प्रदर्शनकारीहरू आफ्नो अडानमा कायम रहे, जसले गर्दा मोदी सरकारसँग उनीहरूको भिडन्त अझ चर्कियो। पहिलो पटक केही प्रदर्शनकारीहरूले स्वयम् मोदीको राजीनामाको माग समेत गरे।

यद्यपि मोदीले सन् २०२४ मा लगातार तेस्रो पटक जित हासिल गरेका थिए, तर उनको संसदीय बहुमत घटेको थियो। यसले गर्दा कुनै पनि प्रमुख मतदाता समूहको असन्तोषलाई बेवास्ता गर्न सरकारका लागि कठिन भएको छ।

राहुल वर्माका अनुसार प्रदर्शनकारीहरू मुख्यतया मध्यम र निम्न-मध्यम वर्गका युवा तथा उनीहरूका अभिभावक थिए— यो त्यही वर्ग हो जुन परम्परागत रूपमा भाजपाको बलियो भोट बैङ्क मानिन्थ्यो। “युवा र मध्यम वर्गीय मतदाताहरूले भाजपालाई बढी समर्थन गर्ने सम्भावना हुन्छ, जसले गर्दा यो प्रदर्शन सरकारका लागि विशेष रूपमा चुनौतीपूर्ण बन्यो,” उनले भने।

सधैँ कडा र नियन्त्रित छवि बनाउन रुचाउने मोदीले गत साताको अन्तमा आफ्नो रणनीति बदलेको देखियो। उनले सामाजिक सञ्जालमा ‘सेल्फी स्टाइल’ मा दुई वटा भिडियो सन्देश जारी गर्दै सिधै विद्यार्थीहरूलाई सम्बोधन गरे— जुन यही आन्दोलन फस्टाएको प्लेटफर्ममा जोडिने एउटा स्पष्ट प्रयास थियो।

पहिलो भिडियोको ‘क्लोज-अप’ दृश्यको व्यापक खिसी भएपछि, दोस्रो भिडियोमा क्यामेरालाई अलि टाढा राखेर मोदीले भने: “धन्यवाद साथीहरू, मेरो भिडियोमा तपाईँहरूले दिएको प्रतिक्रिया र सकारात्मक सुझावहरूको म कदर गर्दछु।”

अब के हुन्छ?

शनिबार आन्दोलनका नेताहरूले सरकारसँग अन्य मागहरू— जस्तै परीक्षा प्रश्नपत्र लिक काण्डका कारण आत्महत्या गरेका विद्यार्थीका परिवारलाई क्षतिपूर्ति दिने आश्वासन पाएपछि आन्दोलन स्थगित गर्ने घोषणा गरे। नयाँ दिल्लीको मुख्य प्रदर्शन स्थल जन्तर मन्तर अहिले खाली गरिएको छ।

ककरोच जनता पार्टीले त्यो हासिल गरेको छ, जुन धेरैले असम्भव ठानेका थिए। तर यसको दीर्घकालीन प्रभाव यस कुरामा निर्भर हुनेछ कि भारतको ‘Gen Z’ ले यो जितलाई आफ्नो भविष्यमा असर पार्ने व्यापक मुद्दाहरूमा सरकारलाई दबाब दिन सक्ने क्षमतामा रूपान्तरण गर्न सक्छ कि सक्दैन।

मोदी अझै पनि व्यापक रूपमा लोकप्रिय छन् र उनको भाजपा एउटा शक्तिशाली चुनावी मेसिन हो। केही महिना अघि मात्रै उसले राज्य स्तरका चुनावहरूमा ठुलो जित हासिल गरेको थियो।

भारतमा अर्को आम निर्वाचन सन् २०२९ भन्दा अघि हुनेछैन।

“यो जे भए पनि… युवाहरूको अधिकारका लागि एउटा ठुलो लडाइँ बन्यो,” विज्ञापन क्षेत्रमा काम गर्ने प्रदर्शनकारी देवान्श गुप्ताले भने। “युवाहरूका जति पनि समस्या छन्, ती सबै सरकारको अगाडि राखिएका छन्। सायद धेरै वर्षपछि यस्तो भएको हो। मलाई लाग्छ यो लामो समयपछि भारतमा भएको सबैभन्दा राम्रो कामहरूमध्ये एक हो।”

जन्तर मन्तरको आन्दोलन शिविर छाड्नुअघि सिजेपि का संस्थापक अभिजीत दीपकेले आफ्नो पार्टी यत्तिकै हराएर नजाने सङ्केत दिए।

“यो अन्त्य होइन,” उनले भने, “हामी चाँडै फेरि भेट्नेछौँ।”