ड्रोन, स्याटलाइट र आदिवासी ज्ञान: डढेलो नियन्त्रणमा अस्ट्रेलियाको वैश्विक नेतृत्व

युरोपमा हाल फैलिरहेको डढेलोको दृश्य क्यानबेरास्थित डढेलो विज्ञ प्राध्यापक मार्ता येब्राका लागि आफ्नै घर आँगनको घटना जस्तै महसुस हुन्छ। मूलतः स्पेनकी येब्राले विश्वकै सबैभन्दा बढी डढेलोको जोखिममा रहेको देश अस्ट्रेलियामा डढेलो नियन्त्रणका लागि वर्षौँदेखि विभिन्न विधिहरू विकास गर्दै आएकी छन्।

उनी ‘बुसफायर रिसर्च सेन्टर अफ एक्सीलेन्स’ को नेतृत्व गर्छिन्, जसको स्थापना अस्ट्रेलियाको इतिहासकै सबैभन्दा भयानक मानिएको सन् २०१९-२० को ‘ब्ल्याक समर’ डढेलोपछि गरिएको थियो। उक्त डढेलोले बेलायत जत्तिकै ठुलो भूभाग छिनभरमै खरानी बनाएको थियो।

येब्राको टोलीले अनुभवी अग्निनियन्त्रकहरूसँगै स्याटलाइट, ड्रोन र आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स जस्ता आधुनिक प्रविधिको प्रयोग गरेर कसरी डढेलोको पूर्व सूचना र पहिचान गर्न सकिन्छ भन्ने विषयमा अनुसन्धान गरिरहेको छ।

तर प्रविधिसँगै अर्को उत्तिकै महत्त्वपूर्ण पक्ष भनेको अस्ट्रेलियामा हजारौँ वर्षदेखि पुस्तान्तरण हुँदै आएको रैथाने आदिवासी ज्ञान हो। डढेलो नियन्त्रणमा अस्ट्रेलियाले अन्य देशभन्दा फरक पहिचान बनाउनुको मुख्य कारण यही नै हो। अस्ट्रेलियामा १८ औँ शताब्दीमा युरोपेलीहरूको आगमन हुनुअघि नै डढेलोको नियन्त्रित प्रयोग आदिवासी संस्कृतिको अभिन्न हिस्सा बनिसकेको थियो, यद्यपि यो परम्परागत ज्ञानको वास्तविक कदर भने हालका वर्षहरूमा मात्र हुन थालेको छ।

अन्तरिक्षदेखि जमिनको सतहसम्मको प्रविधि

प्राध्यापक येब्राले अस्ट्रेलियाका आदिवासी समुदायको हजारौँ वर्ष पुरानो ज्ञानलाई अत्याधुनिक स्याटलाइट चित्रहरूसँग जोड्ने एक नव प्रवर्द्धनात्मक परियोजनाको नेतृत्व गरिरहेकी छन्। यसबाट कुन क्षेत्रमा डढेलो लाग्ने उच्च जोखिम छ भनेर पहिल्यै पत्ता लगाउन मद्दत पुग्छ।

स्याटलाइट चित्रहरूले भू दृश्यमा रहेको इन्धनको आर्द्रता पत्ता लगाउँछन्, जसले कहाँ सुकेका पात, घाँस, झाडी र रुखका बोक्राहरू बढी छन् भन्ने सङ्केत गर्छ। तर यो तथ्याङ्क सम्पूर्ण समाधान भने होइन।

यहीँ निर एड्रियन वेबस्टर जस्ता आदिवासी विशेषज्ञहरूको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ। न्यु साउथ वेल्सको दक्षिणी तटमा हुर्किएका वेबस्टरले आफ्ना पुर्खा तथा ज्येष्ठ नागरिकहरूबाट प्राकृतिक वातावरण वा ‘कन्ट्री’ (आदिवासीहरूले आफ्नो पुर्ख्यौली भूमि बुझाउन प्रयोग गर्ने शब्द) को अवस्था बुझ्न सिकेका थिए।

वनस्पति वा रूखको रङ्ग, सुगन्ध र छायाजस्ता पारम्परिक ज्ञानको प्रयोग गरेर वेबस्टरले स्याटलाइटबाट प्राप्त तथ्याङ्कलाई जमिनमा प्रत्यक्ष जाँच गर्छन्।

“उहाँसँग (येब्राको टोली) अचम्मका स्याटलाइट डेटा थिए, तर जमिनको वास्तविक अवस्थासँग त्यसको तालमेल थिएन,” वेबस्टर भन्छन्। “तर आदिवासी दृष्टिकोणबाट हेर्दा त्यो बेकार थिएन। त्यो त एउटा यस्तो नक्सा थियो जसले बुझ्न सकेमा डढेलो लाग्न तयार भएको स्थानमा सिधै पुर्‍याउन सक्थ्यो।”

येब्राका अनुसार वेबस्टरको स्थानीय ज्ञान र स्याटलाइट डेटाबिच “अद्भुत समानता” देखिएको छ, जसले आदिवासी expertise र पश्चिमी विज्ञानबिचको सहकार्यको महत्त्वलाई पुष्टि गर्दछ।

विनाशक होइन, मित्रका रूपमा अग्नि

आधुनिक प्रविधिमा प्राचीन ज्ञानको प्रयोगको अर्को उदाहरण अस्ट्रेलियाको ‘सांस्कृतिक अग्नि नियन्त्रण’ विधि हो। यो आदिवासीहरूले वातावरण व्यवस्थापन र भूमिसँगको आध्यात्मिक सम्बन्ध कायम राख्न प्रयोग गर्ने वर्षौँ पुरानो अभ्यास हो।

यसमा ‘कूल फायर’ (सानो र नियन्त्रित आगो) बालेर जमिनमा सुकेका इन्धनहरू एकै ठाउँमा थुप्रिन दिइँदैन। “युरोपमा यस्तो प्रकारको भू दृश्य व्यवस्थापनको सांस्कृतिक अभ्यास छैन,” येब्रा भन्छिन्। स्पेनमा हाल फैलिरहेको भयानक डढेलोको मुख्य कारण जमिनमा अत्यधिक सुकेका इन्धन थुप्रिनु रहेको त्यहाँका वैज्ञानिकहरूले बताएका छन्।

येब्राका अनुसार अस्ट्रेलियाको अनुभवबाट युरोपले धेरै कुरा सिक्न सक्छ। “हामीसँग ठुला र तीव्र डढेलोहरूसँग जुधेको दशकौँको अनुभव छ,” उनी भन्छिन्, “डढेलो व्यवस्थापनमा आएको सबैभन्दा ठुलो परिवर्तन भनेको डढेलो लागिसकेपछि प्रतिक्रिया दिनुको सट्टा पहिल्यै जोखिमको अनुमान गरेर पूर्व तयारी गर्नु हो।”

६० हजार वर्ष पुरानो यो ‘कूल फायर’ अभ्यास बाहेक अस्ट्रेलियामा नियन्त्रित रूपमा आगो बालेर सुकेका घाँसपात जलाउने र मुख्य आगो फैलिन नदिन अगाडि नै नियन्त्रित आगो बाल्ने जस्ता विधिहरू प्रयोग गरिन्छ। यी विधिहरू अहिले क्यानडा र युरोपले पनि अपनाउन थालेका छन्।

यसबाहेक, हालका वर्षहरूमा ड्रोन प्रविधिले डढेलो नियन्त्रणमा ठुलो क्रान्ति ल्याएको छ। ड्रोनको माध्यमबाट डढेलोको वास्तविक अवस्था पत्ता लगाउने, अग्निनियन्त्रकहरूलाई आवश्यक सामान पुर्‍याउने र डढेलोको क्षति मूल्याङ्कन गर्ने काम तीव्र रूपमा भइरहेको छ।

आगामी गर्मी याम र विश्वव्यापी सहकार्य

जलवायु परिवर्तन र ‘सुपर एल निनो’ को पूर्वानुमानका कारण अस्ट्रेलियाका मौसमविद्हरू आगामी गर्मी याममा भीषण खडेरी र डढेलोको जोखिम बढ्नेमा चिन्तित छन्।

अस्ट्रेलियाको भिक्टोरिया राज्यका फायर चीफ जेसन हेफर्नान भन्छन्, “हामी आगामी गर्मी याममा आउन सक्ने ठुलो सङ्कटका लागि तयारी गरिरहेका छौँ। हाम्रा डढेलोका सिजनहरू चाँडै सुरु हुने र लामो समयसम्म रहने गरेका छन्।”

विश्वभर डढेलोको तीव्रता र निरन्तरता बढ्दै गएकाले अब यसलाई विश्वव्यापी दृष्टिकोणबाट हेरिनुपर्ने हेफर्नानको भनाइ छ। अस्ट्रेलियाले अमेरिका, क्यानडा र भर्खरै फ्रान्स जस्ता देशहरूमा आफ्ना विशेषज्ञ अग्निनियन्त्रक र विमानहरू पठाएर सहयोग गरिरहेको छ।

“कुनै पनि फायर सर्भिसले एक्लै यो काम गर्न सक्दैन,” हेफर्नान निष्कर्ष निकाल्छन्, “जङ्गल र जलवायु फरक भए पनि, हामी अहिले विश्वका यस्ता भागहरूमा डढेलो लागेको देखिरहेका छौँ जहाँ पहिले कहिल्यै डढेलो लागेको थिएन।”