विचार

राष्ट्रिय अभिलेखालयहरू, गोप्यता हटाउने प्रक्रिया र सूचनाको हकले खतरनाक राष्ट्रिय निर्दोषताको मिथकविरुद्ध प्रतिरक्षा प्रदान गर्दछ।

जोसेफ फोटी

सोभियत सङ्घको विघटन हुँदा युक्रेनका राष्ट्रिय सुरक्षासम्बन्धी कागजातहरू युक्रेनी सुरक्षा सेवा (एसबीयू) को कडा नियन्त्रणमा नै रहे। २०१४ को युरोमेडन क्रान्तिपछि, युक्रेनी विशेष सेवाका कागजातहरू सार्वजनिक गरिए।

तर एकै चोटि होइन।

यी कागजातहरू कसरी सार्वजनिक भए भन्ने कुराले देशको हालसालको अधिनायकवादी विगत र अहिले फुलिरहेको लोकतन्त्रबिचको सङ्घर्षलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ। देशको थप सूक्ष्म इतिहासलाई क्रमशः अँगाल्ने प्रक्रिया तत्कालै भएको थिएन। यसले देशको बहुलवादी समाजतर्फको आफ्नै परिवर्तनलाई प्रतिबिम्बित गर्दथ्यो — जुन एक यस्तो समाज हो जहाँ विरोधाभास दृष्टिकोणहरूलाई पनि स्थान दिइन्छ।

२०१४ को क्रान्तिपछिको “डी-कम्युनाइजेसन” …

राजनीतिमा हस्तक्षेप किन जरुरी छ भन्ने प्रश्नमा प्रवेश गर्नुअघि म आफ्ना बारेमा केही भन्न चाहन्छु। जीवनको सबैभन्दा ठुलो उपलब्धि ‘खुसी’ हो। मेरो विचारमा जीवनका हरेक पलमा नयाँ सोच, सिर्जनशीलता, करुणाभाव, नियमको पालना र इमानदारीपूर्वक गरिएको कार्यले नै साँचो खुसी प्रदान गर्छ।

जीवन दर्शन:

यदि कुनै कार्य गर्न सकिन्थ्यो तर नगरी बसियो वा गलत तरिकाले गरियो भने आत्मग्लानि हुन्छ। त्यसले आर्जन गरेको खुसी पनि हराउँछ। मैले अहिलेसम्म गरेका कामहरुमा कुनै आत्मग्लानि छैन — त्यसैले म खुसी छु।

मेरो विवाह ३५ वर्षअघि भएको हो। मेरो दुई छोरीहरु छन्, जो आआफ्ना क्षेत्रमा अगाडि बढिरहेका छन्।कर्म क्षेत्रमा मैले राष्ट्रिय सम्पत्तिका रुपमा दुई उद्योगहरु स्थापना …

पछिल्लो समयमा नेपालमा सामाजिक सम्बन्ध, सामुदायिक अन्तरक्रिया र सार्वजनिक बहसमा डाह, ईर्ष्या, हीनताबोध र शक्तिहीनता जस्ता भाव ज्वलन्त समस्याका रूपमा देखा परेका छन्। यी भावनाले व्यक्तिलाई मात्र नभई राजनीतिक, सामाजिक, सामुदायिक समूहबिच पनि आक्रामकता, नकारात्मक प्रतिस्पर्धा र शत्रुतापूर्ण व्यवहारलाई बढवा दिएका छन्।

यसै सन्दर्भमा, पङ्कज मिश्रको ‘The Age of Anger’ मा प्रस्तुत ‘Ressentiment’ (असन्तुष्टता) को अवधारणाले नेपाली समाजमा देखिएका यी भावनात्मक तथा सामाजिक गतिशीलतालाई विश्लेषण गर्न महत्त्वपूर्ण आधार प्रदान गर्दछ। मिश्रका अनुसार ‘Ressentiment’ (असन्तुष्टता) भन्नाले अरूको अस्तित्वप्रति हुने त्यस प्रकारको रिस हो, जुन ईर्ष्या, हीनताबोध र शक्तिहीनताको मिश्रणबाट उत्पन्न हुन्छ। यस आलेखमा सुरुमा म मिश्रको असन्तुष्टता अवधारणाको संक्षिप्त विश्लेषण गर्नेछु …

राष्ट्रनिर्माणको महान् यात्रामा सबैभन्दा कठिन कार्य सत्ता कब्जा गर्नु होइन, चेतनाको रूपान्तरण गर्नु हो। नेपालको इतिहासले देखाएको छ – शासन परिवर्तन बारम्बार भयो, तर सोच परिवर्तन हुन सकेन। हामीले संविधान निर्माण गर्‍यौँ, तर चेतनाको संविधान निर्माण गर्न सकेनौँ। जनताले स्वतन्त्रता पाए, तर स्वतन्त्र सोच सिकेनन्। आज नेपाल एउटा अदृश्य सङ्घर्षको बिचमा छ – संविधानले दिएको लोकतन्त्र र चेतनाले बुझेको लोकतन्त्रबिचको द्वन्द्व। यो द्वन्द्वको समाधान केवल राजनीतिक सुधारले होइन, नैतिक जागरणले सम्भव हुन्छ।

लोकतन्त्रको आत्मा अधिकार होइन, उत्तरदायित्व हो। Robert A. Dahl ले आफ्नो प्रसिद्ध ग्रन्थ “On Democracy” मा लेखेका छन् कि “Democracy is a system where people govern themselves through …