तारानाथ दाहाल 
तारानाथ दाहाल
राजीव खान एक चर्चित जनसङ्ख्या आनुवंशिकविद् (Population Geneticist), विज्ञान लेखक तथा पोडकास्टर हुन्। मानव इतिहास, प्राचीन बसाइसराइ, डिएनए विश्लेषण र विभिन्न मानव समुदायको अनुवांशिक बनावटबारे उनका खोजमूलक लेख तथा विश्लेषणहरू विश्वभर चासोका साथ पढिन्छन्।
विगत दुई दशकमा प्राविधिक विकाससँगै प्राचीन डिएनएको अध्ययनमा क्रान्ति नै आएको छ। यस क्रान्तिले मानव इतिहास, संस्कृति र भाषाको विस्तारलाई हेर्ने पुरानो दृष्टिकोणमा व्यापक परिवर्तन ल्याइदिएको छ। यसै सन्दर्भमा राजीव खानले इन्डो-युरोपियन भाषा परिवार बोल्ने मानव समुदायहरूको अनुवांशिक एकरूपता र उनीहरूको ऐतिहासिक फैलावटबारे गहन अध्ययन तथा विश्लेषण प्रस्तुत गर्दै आएका छन्।
राजीव खान र उनको अध्ययनको पृष्ठभूमि
राजीव खानको जन्म बङ्गलादेशी मूलको परिवारमा अमेरिकामा भएको हो। उनले बायोलोजी र बायोइन्फर्मेटिक्समा अध्ययन गरेका छन्। विज्ञानलाई आम पाठक माझ सरल र रोचक भाषामा पुर्याउन उनी माहिर मानिन्छन्। उनले अनसुपरभाइज्ड पपुलेसन, राजीव खानको अनसुपरभाइज्ड, डिस्कभर म्यागेजिन र नेसनल ज्योग्राफिकका विभिन्न ब्लगहरूमार्फत आनुवंशिकी र इतिहासको अन्तरसम्बन्धबारे निरन्तर लेख्दै आएका छन्।
खानको अध्ययनको मुख्य क्षेत्र “पपुलेसन जेनेटिक्स” हो। यस अन्तर्गत उनी डिएनएको सहायताले हजारौँ वर्ष पहिले मानिसहरू कसरी एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा सरे, उनीहरूबिच कसरी मिश्रण भयो र आजका आधुनिक मानव समुदायहरू कसरी बने भन्ने कुराको खोजी गर्छन्।
उनको अध्ययनको एउटा ठुलो हिस्सा इन्डो-युरोपियन भाषा बोल्ने समुदायहरूको अनुवांशिक इतिहाससँग जोडिएको छ।
इन्डो-युरोपियन भाषा परिवार र ऐतिहासिक रहस्य
संसारका करिब ४५ प्रतिशत मानिसहरू इन्डो-युरोपियन (भोट-बर्मेली, द्रविडियन आदि बाहेक) भाषा परिवार अन्तर्गतका भाषाहरू बोल्छन्। यसमा युरोपका धेरैजसो भाषाहरू (अङ्ग्रेजी, स्पेनिस, रुसी, जर्मन आदि) देखि लिएर इरान र दक्षिण एसियाका भाषाहरू (संस्कृत, नेपाली, हिन्दी, बङ्गाली, मराठी, फारसी आदि) पर्दछन्। १९औँ शताब्दीमै भाषाविद्हरूले युरोपका भाषाहरू र संस्कृत/नेपाली जस्ता एसियाली भाषाहरूबिच अचम्मको समानता फेला पारेका थिए।
भाषा वैज्ञानिक हिसाबले यी भाषाहरू एउटै मूल भाषा प्रोटो-इन्डो-युरोपियन (Proto-Indo-European or PIE) बाट विकसित भएका हुन् भन्ने कुरा पुष्टि भइसकेको थियो। तर “यी भाषा बोल्ने मानिसहरू को थिए? उनीहरू कहाँबाट आए र कसरी युरोपदेखि दक्षिण एसियासम्म फैलिए?” भन्ने प्रश्न शताब्दीऔँ देखि विवादित र रहस्यमय बनेको थियो।
यही प्रश्नको उत्तर खोज्न राजीव खान र आधुनिक आनुवंशिकविद्हरूले डिएनए प्रविधिको सहारा लिएका हुन्।
प्राचीन डिएनए क्रान्ति र राजीव खानको विश्लेषण
आधुनिक आनुवंशिकीमा आएको ठुलो परिवर्तन भनेको हजारौँ वर्ष पुराना मानव कङ्कालहरूबाट डिएनए निकालेर त्यसको अनुक्रमण (Sequencing) गर्नु हो। राजीव खानले डेभिड रिच , इओसिफ लाजारिडिस र निकोलस प्याटरसन जस्ता वैज्ञानिकहरूका शोधहरूलाई आम पाठकसम्म पुर्याउन र त्यसको ऐतिहासिक/सांस्कृतिक विश्लेषण गर्न ठुलो योगदान दिएका छन्।
प्राचीन डिएनएको अध्ययनले के देखाएको छ भने, आजभन्दा करिब पाँच हजार देखि छ हजार वर्ष पहिले (ताम्र युग/कांस्य युगमा) युरेसियाको घाँसे मैदान (आजको दक्षिणी रुस र युक्रेनको क्षेत्र) मा याम्नाया (Yamnaya) नामले चिनिने एक पशुपालन र घोडचढी समुदाय बस्थ्यो।
राजीव खानका अनुसार, यो याम्नाया संस्कृति नै प्रोटो-इन्डो-युरोपियन भाषा बोल्ने मूल मानिसहरूको समूह थियो।
इन्डो-युरोपियन भाषीहरूको अनुवांशिक एकरूपता
राजीव खानको अनुसन्धान र विश्लेषणको सबैभन्दा रोचक पक्ष के हो भने, उनले भौगोलिक रूपमा टाढा रहेका तर इन्डो-युरोपियन भाषा बोल्ने समुदायहरूबिच स्पष्ट अनुवांशिक एकरूपता देखाएका छन्।
याम्नाया/स्टेप वंशाणुगत छाप
खानका लेखहरू अनुसार, अटोजोमल डिएनए (Autosomal DNA) को अध्ययन गर्दा आयरल्यान्डका बासिन्दादेखि भारत र नेपालका ब्राह्मण तथा क्षेत्रीहरू सम्ममा एउटा विशिष्ट अनुवांशिक घटक (Genetic Component) पाइन्छ, जसलाई वैज्ञानिक भाषामा स्टेप पशुपालन वंशज (Steppe Pastoralist Ancestry) भनिन्छ। यो वंशाणुगत छाप युरोपका मानिसहरूमा मात्र होइन, दक्षिण एसियाका इन्डो-युरोपियन भाषा बोल्ने उच्च जात र केही खास समुदायहरूमा उल्लेख्य मात्रामा पाइन्छ।
पितृ वंशको एकरूपता
पुरुषको वंश परम्परा देखाउने Y-क्रोमोजोमको अध्ययन गर्दा इन्डो-युरोपियन भाषीहरूमा पाइने एकरूपता अझै स्पष्ट हुन्छ। राजीव खानले आफ्नो अध्ययनहरूमा आरवानए र आरवानबी (R1a & R1b) नामक ह्याप्लोग्रुप (Haplogroup) को विस्तारलाई विस्तारमा व्याख्या गरेका छन्।
आरवानए – एम चार सय सत्र (R1a-M417), विशेष गरी आरवानए -जेड तिरानाब्बे (R1a-Z93), यो पितृ वंश मध्य एसिया, इरान, र दक्षिण एसियाका इन्डो-युरोपियन भाषीहरूमा व्यापक रूपमा पाइन्छ। नेपाल र भारतका इन्डो-आर्यन भाषी पुरुषहरूमा आरवानएको उपस्थिति अत्यन्तै उच्च छ। चाखलाग्दो कुरा के छ भने, पूर्वी युरोप (जस्तै पोल्यान्ड, रुस) का मानिसहरूमा पनि आरवानए उच्च मात्रामा छ। यसै गरी आरवानबी, यो पितृ वंश भने पश्चिमी युरोप (जस्तै बेलायत, फ्रान्स, स्पेन) मा व्यापक छ।
यी दुवै वंश आरवानए र आरवानबीका मूल पुर्खा आजभन्दा करिब दस हजार वर्ष पहिले एउटै थिए र पाँच हजार वर्ष पहिले याम्नाया समुदायको विस्तारसँगै दुई फरक दिशातिर आरवानबी युरोपतर्फ र आरवानए मध्य/दक्षिण एसियातर्फ) फैलिएका थिए।
युरोप र दक्षिण एसियामा बिस्तारको उस्तै ढाँचा
राजीव खानले आफ्ना विश्लेषणहरूमा युरोप र दक्षिण एसियामा इन्डो-युरोपियन भाषीहरूको आगमन र विस्तारको ढाँचा अचम्मसँग मिल्दोजुल्दो रहेको बताएका छन्।
युरोपको सन्दर्भ भन्नुपर्दा आजभन्दा करिब चार हजार पाँच सय वर्ष पहिले याम्नाया क्षेत्रबाट मानिसहरू युरोप प्रवेश गरे। उनीहरूले त्यहाँका पुराना कृषक समुदायहरूसँग घुलमिल गरे। यस क्रममा उनीहरूले कर्डेड वेयर (Corded Ware) र बेल बिफर (Bell Beaker) संस्कृति बनाए। केही शताब्दीभित्रै पश्चिमी युरोपको ७५ प्रतिशतभन्दा बढी स्थानीय पितृ वंश वाई-डिएनए (Y-DNA) विस्थापित भई स्टेप वंशजले लियो।
दक्षिण एसियाको सन्दर्भमा भन्नुपर्दा, आजभन्दा करिब ३५ सय देखि ४ हजार वर्ष पहिले याम्नायाका वंशजहरू (जसलाई आनुवंशिकीमा ‘सिन्तास्ता’ वा ‘एन्ड्रोनोभो’ संस्कृति भनिन्छ) मध्य एसिया हुँदै दक्षिण एसिया (इरान, अफगानिस्तान, पाकिस्तान, भारत र नेपाल) प्रवेश गरेका थिए।
यस क्षेत्रमा पहिले नै सिन्धु घाटी सभ्यताका बासिन्दाहरू र प्राचीन पुर्ख्यौली दक्षिण एसियाली सिकारीहरू (AASI – Ancient Ancestral South Asian) बसोबास गर्दथे। उत्तरबाट आएका स्टेप क्षेत्रका पशु पालकहरू (इन्डो-आर्यन) ती स्थानीय मानिसहरूसँग घुलमिल भए।
राजीव खानका अनुसार यसरी बनेको नयाँ समाजमा भाषा र संस्कृति (वैदिक संस्कृति र संस्कृत भाषा) उत्तरबाट आउनेहरूको सर्वोपरि बन्यो भने डिएनएमा भने स्थानीय र नयाँ दुवैको मिश्रण भयो।
दक्षिण एसिया क्षेत्रका लागि यस अध्ययनको महत्त्व
राजीव खानका अनुसन्धान र विश्लेषणहरू दक्षिण एसियाली, खास गरी नेपाली र भारतीय जनसङ्ख्याको ऐतिहासिक बनोट बुझ्न अत्यन्तै उपयोगी छन्।
(क) जाति व्यवस्था र अनुवांशिक संरचना
दक्षिण एसियामा पाइने अनुवांशिक विविधतालाई बुझ्न खानले सामाजिक संरचना र आनुवंशिकीको सम्बन्धलाई केलाएका छन्। दक्षिण एसियामा सामान्यतया इन्डो-युरोपियन (इन्डो-आर्यन) भाषी उच्च जातहरू (जस्तै ब्राह्मण, क्षेत्री/राजपूत) मा स्टेप क्षेत्रका पशु पालकहरूको मात्रा तुलनात्मक रूपमा उच्च पाइन्छ। साथै, द्रविडियन वा अन्य समुदायहरू र दलित/जनजाति समुदायहरूमा स्थानीय प्राचीन पुर्खा र प्राचीन इरानी कृषकको मात्रा बढी पाइन्छ।
तथापि, राजीव खान स्पष्ट पार्छन् कि दक्षिण एसियाली कुनै पनि जाति ‘विशुद्ध’ छैन। सबै जात र समुदायहरूमा यी तीन वटै मुख्य पुर्खाहरू, प्राचीन पुर्ख्यौली दक्षिण एसियाली सिकारीहरू, प्राचीन इरानी कृषकहरू र स्टेप क्षेत्रका पशु पालकहरूको मिश्रण फरक-फरक अनुपातमा विद्यमान छ।
(ख) नेपाली समाजको अनुवांशिक तस्बिर
नेपाली समाजको सन्दर्भमा, खस-आर्य (ब्राह्मण, क्षेत्री, ठकुरी, सन्न्यासी) समुदायमा इन्डो-युरोपियन अनुवांशिक छाप,स्टेप डिएनए र आरवानए, प्रचुर मात्रामा पाइन्छ, जुन युरोप र मध्य एसियाका इन्डो-युरोपियन भाषीहरूसँग मेल खान्छ।
अर्कोतर्फ, नेपालका भोट-बर्मेली भाषी समुदायहरू (जस्तै गुरुङ, मगर, तामाङ, राई, लिम्बू) मा पूर्वी एसियाली डिएनएको वर्चस्व छ। तर, नेपालको मध्य भाग र उपत्यकाहरूमा हजारौँ वर्षदेखि भएको सांस्कृतिक र भौगोलिक सामीप्यका कारण यी समुदायहरूबिच पनि आंशिक अनुवांशिक आदानप्रदान भएको अध्ययनहरूले देखाउँछन्।
खानका विचारमा रहेका मुख्य निष्कर्षहरू
राजीव खानका लेख तथा अनुसन्धानहरूबाट इन्डो-युरोपियन भाषीहरूको अनुवांशिक एकरूपताबारे निम्न मुख्य निष्कर्षहरू निकाल्न सकिन्छ:
भाषा र डिएनएको सम्बन्ध: सधैँ भाषा र डिएनए मेल खान्छन् भन्ने छैन, तर इन्डो-युरोपियन भाषाको विस्तारको हकमा भाषाको प्रसारसँगै व्यापक जनसाङ्ख्यिक स्थानान्तरण भएको थियो भन्ने कुरा डिएनएले स्पष्ट रूपमा पुष्टि गर्छ।
पितृसत्तात्मक विस्तार: इन्डो-युरोपियन भाषाको प्रसार मुख्यतया पुरुष-प्रधान बसाइसराइ थियो। वाई-क्रोमोजोम (आरवानए /आरवानबी) मा देखिएको व्यापक एकरूपताले यसै कुरालाई सङ्केत गर्छ। घोडचढी, रथको प्रयोग, कांस्यका हतियार र पशुपालनका कारण यी समूहहरू प्राविधिक रूपमा सबल थिए।
जैविक सम्बन्ध : आयरल्यान्डको किसान, रुसको गोठालो, अनि नेपाल र भारतका पहाडी खस वा मधेसी ब्राह्मणबिच भाषामा मात्र होइन, डिएनएको एउटा खास अंश. स्टेप’ कम्पोनेन्टमा पनि ऐतिहासिक जैविक सम्बन्ध छ।
अन्त्यमा
खानको अनुसन्धान र विचारहरूले मानव इतिहासलाई हेर्ने एउटा नयाँ र वैज्ञानिक दृष्टिकोण प्रदान गरेका छन्। विगतमा भाषा र पुरातत्त्वका आधारमा मात्र गरिने ऐतिहासिक दाबीहरूलाई आज डिएनए प्रविधिले वस्तुनिष्ठ प्रमाणसहित पुष्टि वा खण्डन गर्ने सामर्थ्य राख्छ।
इन्डो-युरोपियन भाषीहरूको अनुवांशिक एकरूपताबारे राजीव खानले प्रस्तुत गरेका विश्लेषणहरूले के देखाउँछन् भने, आजको विश्वमा हामीले देख्ने जातीय, भाषिक वा भौगोलिक विभाजनहरू वास्तवमा हालैका हुन्। आजभन्दा पाँच हजार वर्ष पहिले एउटै घाँसे मैदानमा बस्ने एउटा सानो मानव समूह कसरी प्राविधिक र सांस्कृतिक क्रान्तिका कारण पूर्वमा गङ्गाको मैदानदेखि पश्चिममा एटलान्टिक महासागरको टुपोसम्म फैलियो भन्ने कथा मानव इतिहासकै सबैभन्दा रोचक अध्यायहरूमध्ये एक हो।
नेपाली पाठकहरूका लागि राजीव खानको अध्ययन निकै सान्दर्भिक र महत्त्वपूर्ण देखिन्छ। यसले हाम्रो भाषा, संस्कृति र आफ्नै जैविक जराहरूलाई विश्व-इतिहासको फराकिलो क्यानभासमा राखेर बुझ्न मद्दत पुर्याउँछ।
श्रोत: आइएनएस-स्वतन्त्र समाचार
तारानाथ दाहाल का अन्य पोस्टहरु:
- दलाई लामाको उत्तराधिकार: भू-राजनीतिको नयाँ रणभूमि
- एआई प्रणालीमा ‘लक्ष्मण रेखा’ को आवश्यकताको बहस
- राष्ट्रपति र प्रधानमन्त्रीबिच संवादहीनता: संसदीय परम्परा र संवैधानिक बाध्यताको उलङ्घन
- संसदीय लोकतन्त्र र अध्यादेशको राज
- प्रजातन्त्र दिवस र खुला सूचना प्रणालीमाथिको चुनौती
- काँग्रेस एमाले मिल्दा माओवादीलाई भएको ऐतिहासिक फाइदा !
- सूचना प्रविधि तथा साइबर सुरक्षा विधेयकको मस्यौदामाथि टिप्पणी
- भ्रष्टाचार, कुशासन र पत्रकारिता
- बजेट टिप्पणी : व्यावसायिक अर्थमन्त्री द्वारा अव्यावसायिक बजेट
- सार्वजनिक सेवा प्रशारण विधेयकको समीक्षा
